توافق ایران و آمریکا دور است یا نزدیک؟

 جمیله کدیور در روزنامه اعتماد نوشت: به رغم این ادعاهای تکراری، تاکنون نه ایران شکست خورده، نه آمریکا و اسرائیل در تحقق اهداف اعلامی خود پیروز شده‌اند و نه هیچ توافقی حاصل شده است و دو طرف همچنان بر سر مسائل مختلف مانند مسائل هسته‌ای ایران و کنترل بر تنگه هرمز اختلاف نظر دارند و به رغم اعلام به اصطلاح آتش‌بس، حملات آمریکا و متحدینش هر از چندگاه به اهداف ایرانی و متقابلاً پاسخ ایران به آن حملات ادامه دارد.

با این همه، ترامپ به شدت به دنبال توافق است و برخلاف نتانیاهو، به دلایل مختلف خواهان پایان جنگ با ایران است، اما فکر می‌کند با توهین به ایران و ایرانیان، تحقیر مقامات ایرانی و تهدید به نابودی تمدن ایرانی و حملات هر از چندگاه به اهداف ایرانی در دوران توقف جنگ، می‌تواند به اهدافش برسد و اعتبار و آبروی مخدوش خود را که بر اثر این جنگ پُر هزینه و بی‌نتیجه بر باد داده، اعاده کند. 

ترامپ که با وعده پایان دادن به «جنگ‌های ابدی» در انتخابات ریاست‌جمهوری به پیروزی رسید و وعده پایان دادن به جنگ‌های موجود را داد، با افزایش تعداد نیروهای نظامی و تسلیحاتی آمریکا و گسترش مداخلات در پرونده‌های مختلف و بالاخره جنگ با ایران، ایالات متحده را هرچه بیشتر درگیر ساختارهای پیچیده و پرهزینه منطقه کرده است. او که تحت تاثیر نتانیاهو  از ابتدا تصور جنگی کوتاه داشت، پس از روزها بمباران، محاصره و تهدید به از سرگیری حملات، اکنون متوجه شده‌ که این درگیری را نمی‌توان تنها با زور و فشار و تهدید و تحقیر حل کرد؛ و نمی‌تواند با هزینه‌ زیاد، فایده مورد نظر را کسب و نتیجه‌ قاطع مطلوب خود را به ایران تحمیل کند.

 از این رو، اکنون از توافقی که به خصومت‌ها با ایران پایان دهد، صحبت می‌کند و برای تحقق آن عجله دارد. او همچنین برای توجیه طولانی شدن جنگ با ایران به رغم ادعاهای اولیه، به طول زیاد دوران جنگ‌های ویتنام و افغانستان و عراق اشاره می‌نماید.

تجربه نشان داده ترامپ با نگاه تاجر مسلک و معامله‌گرایانه خود، با تحلیل هزینه ـ فایده، حاضر است اگر لازم شد، در صورت لزوم، به وقت ضرورت تغییر مسیر دهد. او این محاسبه را برای پایان دادن به جنگ افغانستان انجام داد و اقدام به مذاکره کرد. همچنین او که وعده داده بود حوثی‌های یمن را «کاملاً نابود» کند، پس از آن که به این نتیجه رسید که بمباران کارساز نیست، به آتش‌بس تن داد. ظاهراً همین سیاست را قرار است در قبال ایران هم دنبال کند.

ترامپ می‌خواهد جنگ با ایران را از طریق یک توافق سریع پایان دهد، و نتانیاهو می‌ترسد این توافق به محدودیتی برای آزادی عمل اسرائیل در ایران، لبنان و غزه و کرانه باختری تبدیل و موجب تحت فشار قرار گرفتن اسرائیل برای عقب‌نشینی از مواضعش شود. نتانیاهو به طور کلی خواهان از سرگیری جنگ است، در حالی که ترامپ به دلیل کاهش اعتماد رأی‌دهندگان، انتخابات ماه نوامبر، افزایش قیمت سوخت، بروز انتقادات و اعتراضات داخلی ضد جنگ، مسابقات جام جهانی و اجلاس قریب‌الوقوع با رئیس‌جمهور چین، علاقه آشکاری به پایان دادن به جنگ تا قبل از سفر به چین (۲۴ و ۲۵ اردیبهشت) دارد. این موضوع نگرانی‌های اسرائیل را تقویت می‌کند که ترامپ ممکن است توافقی را بپذیرد که جنگ با ایران را متوقف کند، اما منابع قدرت ایران را از بین نبرد؛ همان منابعی که جنگ برای نابودی آن‌ها آغاز شد و فرصت «سرنگونی رژیم ایران» به زعم نتانیاهو و موساد از بین برود. 

جنگ بر این تصور اشتباه بنا شده بود که جمهوری اسلامی ایران به‌سرعت فرو می‌پاشد و نظام مطلوب اسرائیل و آمریکا سر کار خواهد آمد و منطقه شکل جدیدی به خود خواهد گرفت. این اتفاق رخ نداد و حال ترامپ در کنار تهدیدهایش به سمت توافق آمده است. گفته می‌شود تهران اصرار داشت بند «وحدت ساحات» به معنای آتش‌بس در همه جبهه‌ها در توافق با واشنگتن گنجانده شود و ایالات متحده با وجود اینکه برای اسرائیل غیرقابل قبول بود، با این بند موافقت کرده است. ارتش اسرائیل نگران است که آزادی عمل ارتش در لبنان در قبال حزب‌الله محدود شود و در غزه، توافق چند جبهه‌ای مانع از سرگیری جنگ توسط اسرائیل شود. اسرائیل جنگی می‌خواست که با سرنگونی نظام حاکم، ایران را تضعیف یا تجزیه کند، موشک‌هایش را نابود کند، متحدانش را شکست دهد و به این ترتیب چهره خاورمیانه را تغییر دهد. با این حال، به نظر می‌رسد ترامپ توافقی را می‌خواهد که سریعاً پایان جنگ را اعلام کند و زودتر جشن پیروزی بگیرد.    

ترامپ برای توافق سریع با ایران عجله دارد و برای رسیدن به توافق تلاش زیادی می‌کند؛ چه با تهدید و ماجراجویی نظامی که جنبه غالب دارد و چه با رویکردی ملایم‌تر. ترامپ در کلیه أمور و اهداف و سیاست‌های خود به دنبال راه‌حل‌های ساده و سریع و دستاوردهایی فوری و اقدامات نمایشی است تا به عنوان پیروزی و کاری که هیچ رئیس جمهور دیگری در آمریکا انجام نداده، به مردم بفروشد؛ از تصویر جنجالی دست دادن با رهبر کره شمالی گرفته تا ملاقات با احمدالشرع (ابومحمدالجولانی) و تقدیر از این تروریست ده میلیون دلاری سابق تا نمایش قدرت در استقبال از ولادیمیر پوتین در فرودگاهی در ایالت آلاسکا هم‌زمان با پرواز جنگنده‌های آمریکایی و یک فروند بمب‌افکن رادار گریز بی۲ تا اعلام آتش‌بس غزه که جنگ با قالبی جدید بود و نشست‌ پرزرق ‌و برق برای تشکیل هیئت صلح غزه و... حالا هم ترامپ برای توافق با ایران با تحمیل شروط خود عجله دارد. 

 ترامپ تهدید کرده که اگر ایران با توافق موافقت نکند، بمباران در ایران را از سر خواهد گرفت و به نوشته او در یک پست در شبکه‌  اجتماعی تروث سوشال: «اگر آن‌ها موافقت نکنند، بمباران آغاز می‌شود و متأسفانه در سطح و شدت بسیار بالاتری نسبت به قبل خواهد بود.» او بعد از حمله نیمه شب جمعه ۱۸ اردیبهشت به اهدافی در جنوب کشور هم گفت: «اگر توافق‌شان را سریعاً امضا نکنند، در آینده خیلی سخت‌تر و خیلی شدیدتر آن‌ها را از پا در خواهیم آورد...»

ترامپ از نمایش آشکار فشار، تهدید و آسیب رساندن لذت می‌برد و چنین شیوه و رفتاری را نوعی تفریح می‌داند. مشابه لذت و تفریح از کودک‌آزاری‌هایش در جزیره و املاک اپستین، از حمله به ناو دنا به عنوان تفریح یاد کرده و حملات به ایران را پس از هدف قرار دادن ناوشکن‌ها در تنگه هرمز در سحرگاه جمعه، یک «ضربه آرام عاشقانه» نامید!

 ترامپ می‌خواهد قبل از سفر آینده خود به چین، توافق با ایران حتماً انجام گیرد.
او صرفاً به دنبال یک توافق فنی نیست، بلکه به دنبال فرمولی برای آبروداری است تا بتواند بدون اینکه به نظر برسد از جنگی که نتیجه روشنی نداشته، عقب ‌نشسته، پیروزی را اعلام کند. فعلاً توافق اگر صورت گیرد، بر سر یادداشتی یک صفحه‌ای است که رسماً به جنگ پایان می‌دهد. به گفته برخی منابع، ایالات متحده و ایران در حال کار روی یک تفاهم‌نامه اولیه هستند که چارچوبی برای مذاکرات آینده را ترسیم می‌کند. اگر هر دو طرف بر سر تفاهم نامه اولیه به توافق برسند، این توافق، مذاکرات ۳۰ روزه‌ای را برای رسیدن به توافق کامل آغاز می‌کند. 

این یادداشت تفاهم، اعلام کننده پایان جنگ در منطقه و آغاز دوره مذاکرات برای دستیابی به توافقی مفصل درباره گشایش تنگه هرمز، محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران و لغو تحریم‌های آمریکا و بازگشت دارایی‌های  مسدود شده ایران  .و... خواهد بود.همچنین، در حالی که گفته می‌شد که این تفاهم‌نامه در ابتدا به دنبال امتیازدهی از سوی هیچ یک از طرفین نبود، اما به چندین درخواست کلیدی که واشنگتن در گذشته مطرح و ایران آن‌ها را رد کرده بود، مانند محدودیت برنامه موشکی ایران و پایان حمایت از متحدین منطقه‌ای اشاره‌ای نکرده است.ایران گفته این توافق فقط در مورد پایان دادن به جنگ در همه جبهه‌ها است. تهران همچنین خواستار تضمین‌های مستقیم از سوی شورای امنیت سازمان ملل است. اگر این توافق محقق شود، در مرحله دوم، طرفین آماده مذاکره پیرامون موارد احتلافی هستند؛ هرچند ایران گفته برنامه غنی‌سازی هسته‌ای قابل مذاکره نیست.

با این حال، رویکرد متکبرانه و مستکبرانه و نگاه از بالا به پایین ترامپ نسبت به ایران، تحقیر و توهین‌های مکرر او به مقامات عالیرتبه ایران و تهدیدهای علنی او مبنی بر نابودی ایران می‌تواند دستیابی به همان توافق یک صفحه‌ای را که به جنگ پایان می‌دهد، پیچیده یا ناممکن کند. توافق پیشنهادی، در صورت نهایی شدن، پایان ساده‌ای برای جنگ نخواهد بود، بلکه عمدتاً تلاشی از سوی آمریکا برای تدوین یک استراتژی خروج از جنگ برای فروش در داخل آمریکا است.

ترامپ در ماه‌های باقیمانده تا انتخابات نوامبر می‌خواهد ادعا کند که او ایران را بیش از آنچه اوباما در توافق ۲۰۱۵ انجام داد، مجبور به عقب‌نشینی کرده و اینکه او جنگ را از موضع قدرت به پایان رسانده است. از همین رو، به نظر می‌رسد که این توافق یک صفحه‌ای کمتر یک توافق صلح و بیشتر تلاشی برای متوقف کردن جنگ تحت عنوان پیروزی برای فروش داخلی در درجه اول و به جهان که متاثر از آثار جنگ شدند، در درجه دوم باشد. ترامپ پیروزی خود و تسلیم ایران را می‌خواهد و ایران حاضر نیست با تسلیم و تحت فشار و تهدید، پیروزی مورد نظر ترامپ را عرضه کند. 
با توجه به اختلاف وسیع دیدگاه دو طرف و ماجراجویی‌های نظامی آمریکا، توافق چندان نزدیک به نظر نمی‌رسد.